|
Yerkabuğunu oluşturan kayalar |
|
 | Yerkabuğunun ana malzemesi taşlardır.çeşitli minerallerden ve organik maddelerden oluşan katı doğal maddelere taş yada kayaç denir. Yer üstünde ve içinde bulunan tüm taşların kökeni magmadır.Ancak bu taşların bir kısmı bazı olaylar sonucu değişik özellikler kazanarak çeşitli adlar almıştır. . Kayaçlar kökenlerine göre üç ana grup altında toplanırlar
1. Magmatik ( Püskürük – volkanik – katılaşım ) kayaçlar
2. Tortul ( Sediment – birikim ) kayaçlar
3. Metamorfik( Başkalaşım ) kayaçlar
MAGMATİK( PÜSKÜRÜK ) KAYAÇLAR Bu kayaçlar Yerin derinliklerindeki eriyik halde maddelerden oluşan mağmanın bulunduğu yerden hareket ederek yeryüzüne veya yeryüzüne yakın çeşitli yerlerine sokulup soğuyarak katılaşması sonucu oluşurlar.Yer kabuğunun yaklaşık olarak % 65'ini oluştururlar. Kökenlerini magma teşkil ettiğinden bunlara magmatik kayaç veya katılaşım kayaçları adı verilir. Mağmanın soğuduğu yere göre iki gruba ayrılır.
a—Dış Püskürük kayaçlar : Mağmanın, yerkabuğunun kırık ve çatlaklarından yeryüzüne çıkıp , soğumasıyla oluşan kayaçlardır.soğuma kısa sürede gerçekleştiği için küçük kristalli olurlar. Mağmanın yeryüzüne çıkarak soğuması sonucu oluşurBu taşlar yarı kristallidir çıkan mağma hava ile teması sonucu çabuk soğumaya geçtiğinden tam kristalleşme olmazŞekilsizdir az sayıda büyük kristal bulunabilir camsı bir yapı gösterirler. Ülkemizde en çok andezit,bazalt, granit yaygındır. Başlıcaları ;liparit, volkancamı(Obsidyen), katrantaşı, süngertaşı, inci taşı(perlit) ,trakit, andazit, bazalt Ülkemizde Diyarbakır surları siyah bazalttan Ankara kalesi pembe andezitten yapılmıştır Andezite Ankara taşı da denir.
b---iç Püskürük kayaçlar : Mağmanın yeryüzünün derinliklerinde soğuyup, katılaşması ile oluşan taşlardır. ( Mağma, yeryüzüne sokulurken bazen üstteki tabakaların direncini kıramaz. Bu durumda volkanik patlama gerçekleşmez ; mağma , yeryüzüne yakın yerlere kadar sokularak yavaş yavaş soğur.bu tür taşlara derinlik taşları da denir. Bu taşlar , dış kuvvetlerin üstteki tabakaları aşındırmasıyla yeryüzüne çıkar. ) soğuma yavaş gerçekleştiği için iri kristallidir. genellikle açık renkli taşlardır. granit....siyenit......diyorit, gabro
Katılaşım kayalar diğer bütün taşların kökenini oluşturur
Püskürük Taşların Genel Özellikleri: Yapıları kristallidir (taneli). Tabakalaşma yoktur. Kütleler halindedir. İçlerinde fosil bulunmaz. Asitten etkilenmezler.
2__Tortul( Sediment ) Kayaçlar : Bunların kaynağıda mağmadır ancak mağmatik taşlar yeryüzüne ulaşınca güneşlenme, akarsu ve rüzgar aşındırması gibi çeşitli dış olaylarla karşılaşır. Bunun sonucunda Denizlerde , göllerde ve çukur yerlerde meydana gelen tortulanma ve çökelmelerle oluşan kayaçlardır. Tortul kayaçlar yeryüzünde çok görülen kayaçlardır. Yer yüzeyinin yaklaşık olarak % 75'i tortul kayaçlardan müteşekkildir. Yerkabuğunun ise % 8 kadarını oluştururlar. Bunlar genellikle tabakalı olarak bulunurlar ve içerlerinde organizma kalıntıları (fosil) ihtiva ederler. .Tortul kayaçların yaşı içerdikleri fosillerle belirlenir.Tortul kayaçların büyük bir kısmı dış etmen ve süreçler tarafından yeryüzünün aşındırılması ve meydana gelen çeşitli büyüklükteki unsurların taşınarak çukur sahalarda (göl, deniz ve okyanus tabanları gibi) biriktirilmesi sonucu oluşmuşlardır. Bu olaya genel anlamda tortullaşma (sedimentasyon) denir. .Tortulanmanın çeşidine göre üçe ayrılır
a—Kimyasal tortul kayaçlar : Suda erime özelliğine sahip taşların suda eriyerek belirli alanlarda tortulanması ile oluşur. ( jips (alçı taşı )....traverten....kalker (kireç taşı ).....çakmak taşı (silex) ... Kayatuzu .. Damlataşı
b—Organik tortul kayaçlar : Bitki yada hayvan kalıntılarının belli ortamlarda birikmesi ve zamanla taşlaşması sonucu oluşur.(mercan kalkeri ...tebeşir ..taş kömürü....linyit........antrasit.....turba )
c—Fiziksel (mekanik ) tortul kayaçlar : Akarsuların, rüzgarların ve buzulların , taşlardan kopardıkları parçacıkların çökelip birikmesi ile oluşur.( kil taşı (şist).....kum taşı (gre)...çakıl taşı (konglemara )
Genel Özellikleri: Kristalli (taneli)değildir. Fosil bulunabilir. Tabakalı bir yapıdadırlar. Asitlerden etkilenirler.
*Fosiller bulundukları ortam ile yaşları hakkında bilgi verirler.
Not : deniz yada göl tabanı , karalar üzerindeki çukur alanlar . fiziksel , kimyasal olaylarla ayrışan ve çözünen taşların oluşturduğu kil, kum , çakıl gibi çeşitli boyuttaki malzemeler , suların içindeki eriyik haldeki malzemeler deniz ve göl tabanlarında birikir. Genelde uzun sürede birikim alanına gelen malzemenin mevsimler ve yıllara göre değişimine bağlı olarak biriken materyaller değiştiğinden tortul taşlar tabakalı yapı gösterirler.
METAMORFİK( BAŞKALAŞIM ) KAYAÇLAR Bu kayaçlar totul yada volkanik kayaçların, yerin derinliklerinde yüksek basınç ve sıcaklık altında metamorfizmaya (başkalaşma) uğraması sonucunda oluşurlar. Böylece mağmatik ve tortul taşların yapı özellikleri değişir. Oluşumlarında metamorfizma etkili olduğu için bunlara metamorfik kayaç veya başkalaşım kayaçları adı verilir.
Kalker’in başkalaşması ile Mermer oluşur. Granit, gnays’a dönüşür. Kumtaşı da kuvarsit’e dönüşür. Kiltaşı, mikaşist’e dönüşür
Not : Taşların bir kısmı sıcaklığın etkisiyle değişime uğrar. Yüksek sıcaklıktaki mağma, yeryüzüne yada yeryüzünde çevreye yayılırken , bazen geçtiği bölgelerdeki taşlara temas eder ve bu taşları eriterek değiştirir.Taşların başkalaşmasının bir diğer nedeni de basınçtır. Üstteki tabakaların alttaki tabakalara uyguladığı yüksek basınç nedeniyle alttaki tabakalar sıkışarak , yeni bir biçim ve özellik kazanır.taşların değişime uğramasında bazen de hem basınç hem de sıcaklık etkili olur
- Başkalaşım taşları diğerlerine göre daha serttir.
|
|
|
|
|
|
Bu Sayfa
2506 Kez Okundu ·
